Waarom jongeren steeds vaker strategisch stemmen

De afgelopen jaren is binnen het Nederlands kiesstelsel een duidelijke verschuiving zichtbaar in het stemgedrag van jongeren. Waar eerdere generaties voornamelijk stemden vanuit ideologische overtuigingen en partijtrouw, kiezen jongeren steeds vaker voor strategisch stemmen. Deze ontwikkeling wordt in sterke mate beïnvloed door publieke zetelpeilingen en de manier waarop politieke informatie via (sociale) media wordt verspreid. Wetenschappelijk en empirische literatuur over jongeren in Nederland toont aan dat veel jonge mensen hun politieke betrokkenheid sterk verschillen van oudere generaties.[1] Juridisch gezien roept deze trend fundamentele vragen op over het stemrecht, de invloed van peilingen op het democratisch proces en de rol van jongeren binnen de representatieve democratie. Deze verschuiving raakt namelijk aan de kernwaarden van het kiesrecht, met name vrijheid, zuiverheid en ongehinderde uitoefening van de stem, waardoor de vraag ontstaat in hoeverre strategisch stemmen door externe prikkels het democratisch proces beïnvloedt. In dit artikel wordt nader onderzocht welke juridische spanningen hierdoor ontstaan en welke waarborgen het huidige systeem biedt.

Het actief kiesrecht
Het actief kiesrecht is verankerd in artikel 4 van de Grondwet en waarborgt dat iedere stemgerechtigde burger zijn stem vrij en zonder dwang kan uitbrengen. De organisatie en controle van verkiezingen vallen onder toezicht van onder meer de kiesraad[2]. Vanuit juridisch perspectief is strategisch stemmen op zichzelf niet onrechtmatig. Het is een uiting van keuzevrijheid, waarbij een kiezer bewust afweegt welk stemgedrag het meeste politieke effect heeft. Toch wringt hier een spanning met het klassieke uitgangspunt van de democratie, namelijk dat een stem een zuivere weerspiegeling moet zijn van de politieke voorkeur van de burger.

Strategisch stemmen
Strategisch stemmen houdt in dat een kiezer niet stemt op de partij die het best aansluit bij zijn of haar idealen, maar op een partij die naar verwachting de meeste kans maakt op zetelwinst of die kan voorkomen dat een ongewenste partij te groot wordt. [3]Voor jongeren speelt hierbij vooral de invloed van zetelpeilingen een doorslaggevende rol. Peilingen vervullen volgens politieke analyses en media-commentatoren mede de functie van strategische oriëntatie, wat betekent dat peilingen de context scheppen waarbinnen kiezers hun stem overwegen.[4] Deze peilingen, gecombineerd met intensief mediagebruik en sociale media bij jongeren, hebben onmiskenbaar een sturende werking op het stemgedrag met name jonge kiezers.

Politiek bewustzijn bij jongeren
De aantrekkingskracht van strategisch stemmen onder jongeren is deels te verklaren door het toegenomen politiek bewustzijn. Jongeren zijn zich steeds beter bewust van de werking van het kiesstelsel, de kiesdeler en de gevolgen van coalitievorming. Tegelijkertijd heerst bij veel jongeren de vrees dat een stem om een kleinere partij verloren gaat wanneer deze de kiesdrempel niet haalt. Die angst wordt versterkt door peilingen waaruit blijkt dat sommige partijen op de rand van zetelverlies balanceren. Hierdoor ontstaat het idee dat stemmen niet alleen een recht is, maar ook een rekensom, waarbij effectiviteit zwaarder weegt dan ideologische zuiverheid.[5]

Rol van Social media
Daarnaast speelt de invloed van sociale media een belangrijke rol. Politieke mengingsvorming vindt steeds vaker plaats in een digitale omgeving waarin trends, opinies en peilingen elkaar snel versterken. Jongeren worden hierdoor niet alleen geïnformeerd, maar ook gestuurd in hun stemkeuze. Het risico ontstaat dat peilingen zichzelf waarmaken doordat kiezers massaal overstappen naar partijen die “in de lift zitten”. Juridisch gezien is deze vorm van beïnvloeding lastig te reguleren, omdat zij indirect verloopt en samenhangt met de vrijheid van pers en meningsuiting.[6]

De maatschappelijke thema’s die jongeren direct raken, zoals de woningnood, studieschulden, klimaatverandering en arbeidsmarktzekerheid, vergoten bovendien de druk om strategisch te stemmen. Jongeren willen tastbaar resultaat zien en zijn bereid hun ideale partij los te laten als dat de kans vergroot op politieke verandering. Hierdoor verschuift de functie van het stemrecht van een principiële keuze naar een instrumenteel middel om direct invloed uit te oefenen op een beleid.[7]

Democratische spanningen
Deze ontwikkeling brengt echter ook democratische en juridische spanningen met zich mee. Strategisch stemmen kan de evenredige vertegenwoordiging ondermijnen, doordat kleine partijen structureel worden benadeeld. Dit kan leiden tot verschraling van het politieke landschap en een verminderde pluriformiteit, terwijl juist die diversiteit een kernwaarde is van het Nederlandse staatsrecht. Bovendien kan worden betoogd dat de vrijheid van stemmen onder druk komt te staan wanneer de keuze structureel wordt gestuurd door externe voorspellingen in plaats van door persoonlijke overtuigingen.[8]

Jongeren en representatie
Hoewel jongeren juridisch geen aparte positie innemen binnen het kiesrecht, zijn zij politiek gezien uitgegroeid tot een doorslaggevende groep. Hun strategische stemgedrag kan het verschil maken bij minimale zetelverschuivingen en bij de vorming van coalities. Daarmee hebben zij, paradoxaal genoeg, juist door hun strategische houding een steeds grotere invloed op de politieke machtsverhoudingen. Tegelijkertijd roept dit de vraag op of het kiesstelsel, zoals het nu functioneert in combinatie met mediasturing en peilingen, nog voldoende waarborgen biedt voor een niet-beïnvloede, vrije stem.

Geconcludeerd kan worden dat strategisch stemmen onder jongeren juridisch is toegestaan en in zekere zin logisch past binnen een rationale democratie. Toch leidt deze ontwikkeling tot fundamentele vragen over de rol van zetelpeilingen, de zuiverheid van stemrecht en de toekomst van politieke diversiteit. Zolang er geen wettelijke beperkingen bestaan op het publiceren van peilingen, zal de invloed daarvan op het stemgedrag van jongeren blijven groeien. Daarmee is strategisch stemmen niet langer een uitzondering, maar een structureel onderdeel geworden van de moderne Nederlandse verkiezingspartij.