Gevangen in je eigen voltooide leven

Door: ,

De politiek bepaalt uw en mijn levenseinde. Is dit wenselijk? Ouderen die hun leven als voltooid zien, kunnen lichamelijk aftakelen, afhankelijk worden van anderen en te maken krijgen met het verlies van regie over het leven, het wegvallen van het sociale netwerk en het verlies van doel en zingeving. Is het wenselijk dat de politiek uitsluit dat een leven voltooid kan zijn? Hebben wij als samenleving de plicht het leven van onze medemens te allen tijde te beschermen? Het is een vraagstuk dat ten grondslag ligt aan jarenlange discussies, burgerinitiatieven en rechtszaken. Het is een vraagstuk waar geen ethisch verantwoorde oplossing voor lijkt te zijn. Het kabinet lijkt anno 2016 voor een middenweg te hebben gekozen. Voor de verkiezingen van maart 2017 zal het parlement het voorstel vermoedelijk niet behandelen. Het voltooid leven zal een onderwerp worden in de verkiezingscampagne.

Grondslagen discussie

Uit artikel 293 lid 1 van het Wetboek van Strafrecht volgt dat doden op verzoek strafbaar is in Nederland. De tekst van het eerste lid van het artikel luidt: ‘’Hij die opzettelijk het leven van een ander op diens uitdrukkelijk en ernstig verlangen beëindigt, wordt gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste twaalf jaren of geldboete van de vijfde categorie’’. Op 1 april 2002 is de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Euthanasiewet) ingevoerd.[1] Deze wet zorgt ervoor dat euthanasie en hulp bij zelfdoding onder de voorwaarden genoemd in deze wet toegestaan is in Nederland. Artsen blijven strafbaar, maar worden krachtens artikel 293 lid 2 en artikel 294 lid 2 van het Wetboek van Strafrecht niet meer vervolgd indien een strafuitsluitingsgrond genoemd in de Euthanasiewet van toepassing is. Uit het Wetboek van Strafrecht, noch uit de Euthanasiewet volgt duidelijk dat voor euthanasie en hulp bij zelfdoding een medische grondslag vereist is. De Hoge Raad heeft echter op 24 december 2002, met inachtneming van de geschiedenis van de totstandkoming van de Euthanasiewet, bepaald dat deze medische grondslag vereist is voor euthanasie en hulp bij zelfdoding.[2] Voor de vereiste medische grondslag wordt aangesloten bij de in de medische beroepsgroep gehanteerde classificaties van somatische en psychische ziektes en aandoeningen. Euthanasie en hulp bij zelfdoding bij een voltooid leven is dus niet per definitie toegestaan, omdat de medische grondslag vaak ontbreekt. Otto Kann (1929) brengt na een leven vol hoogte- en dieptepunten zijn dagen nu half slapend door in zijn leunstoel.[3] Otto Kann functioneert niet goed zonder de hulp van anderen en beweegt moeilijk vanwege de voortdurende pijn in zijn rug. De huisarts vond zijn geval niet ernstig genoeg om een euthanasiebehandeling te geven. Zowel artsen als juristen worden in dit verband geconfronteerd met de vraag of grensgevallen, mensen die al een heel leven achter de rug hebben en voor wie de stervenswens groter is dan de levenslust, vallen binnen de reikwijdte van dit recht. Dit is een vraag die ook in de maatschappij veel stof doet opwaaien. Het recht verschaft momenteel geen duidelijkheid over deze gevallen.

Na jarenlange discussies, burgerinitiatieven, rechtszaken en andere pogingen om duidelijkheid te verschaffen lijkt er nu een opening te zijn naar verduidelijking. Ministers Edith Schippers, minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Ard van der Steur, minister van Veiligheid en Justitie schreven op 12 oktober 2016 namens het kabinet een brief aan de Tweede Kamer waarin zij pleiten voor het feit dat mensen die hun leven als voltooid achten wettelijk de mogelijkheid moeten krijgen om hun leven te beëindigen, begeleid door een speciale ‘stervenshulpbegeleider’.[4]

Inhoud discussie

In het hiernavolgende zal een en ander uiteengezet worden over de vraag wie de doorslaggevende stem behoort te hebben bij het bepalen of er in een specifiek geval sprake is van een voltooid leven. SGP-fractievoorzitter Kees van der Staaij post naar aanleiding van de brief van minister Edith Schippers en Ard van der Steur op Twitter: “Is dìt wat wij ouderen te bieden hebben? Laten we ons richten op herwaardering van ouderdom, bestrijden van eenzaamheid en geven van liefde.’’ Volgens Van der Staaij heeft de overheid de plicht het leven te beschermen.[5] De overheid heeft de plicht om het leven te beschermen. Het heeft een tijd geduurd voordat deze zin tot mij was doorgedrongen. Ben ik het eens met wat Van der Staaij beweert? Hebben wij de plicht het leven van anderen te beschermen? Ik denk aan mijn oma. Ik zie haar liggen, vredig, in dat afgrijselijke bed, in dat afgrijselijke ziekenhuis, bedolven onder een walm van een afgrijselijke ziekenhuislucht. Ik vraag haar: “Maar, oma, ben je dan niet bang om dood te gaan?’’ “Nee meisje,’’ zegt ze, “ik ben niet bang.’’ Ik begreep het niet. De dood is toch het meest afschuwelijke dat een mens kan overkomen? Ik denk aan het lied van Claudia de Breij ‘Mag ik dan bij jou’ dat oma zo liefhad. Ik zit gevangen in een wirwar van tegenstrijdige principes en idealen. Enerzijds is het niet aan ons te bepalen over het leven(seinde) van een ander, anderzijds is het onze plicht als maatschappij de medemens te beschermen. Maar hoe ver reikt deze bescherming?

In het regeerakkoord van 29 oktober 2012 tussen de VVD en de PvdA wordt het beginsel van zelfbeschikking als een leidend beginsel gezien.[6] Zelfbeschikking is een fundamenteel beginsel, waarmee tot uitdrukking wordt gebracht dat iedereen zelf vorm moet kunnen geven aan het eigen leven.[7] Mensen moeten zich dus kunnen laten leiden door eigen waarden en moeten zelf keuzes kunnen maken zonder bemoeienissen van buitenaf, hetgeen een belangrijk uitgangspunt is in het Nederlandse stelsel van gezondheidszorg en is gecodificeerd op verschillende wijzen in diverse gezondheidswetten.[8]

Daarnaast brengt Esther Pans (advocaat) in haar dissertatie naar voren dat het conflict van plichten waarbij aan de ene kant waarde moet worden gehecht aan de beschermwaardigheid van het leven en aan de andere kant aan het individuele belang bij voortzetting daarvan, wegvalt als de beschermingswaardigheid van het leven niet langer een waarde is voor degene die dat leven heeft.[9] Zoals VVD-Kamerlid Arno Rutte stelt in het debat van 26 oktober 2016 over het voltooid leven in de Tweede kamer is het voor mensen die midden in het leven staan moeilijk voor te stellen dat er mensen zijn die hun leven als een grote last ervaren en die iedere dag hopen dat het hun laatste dag zal zijn. Toch is het zo. Naar mijn mening is de plicht om het leven van ouderen te beschermen, in tegenstelling tot hetgeen Van der Staaij beweert, geen herwaardering van ouderdom, maar een miskenning van ouderdom. Ik stel voor dat Geer en Goor zich bezighouden met het bestrijden van de eenzaamheid onder de ouderen en het geven van liefde, dan houdt de politiek zich bezig met dat deel van de bevolking voor wie een tropische vakantie op Ibiza samen met Geer, Goor, een cameraploeg en een tiental mede-bejaarden geen enkele levenslust meer biedt. Want daar draait het om in deze kwestie; ouderen die elke dag opnieuw hopen dat het hun laatste zal zijn.

Ten slotte wil ik nog een rechtssociologisch argument aanvoeren. Het is aan de orde van de dag dat mensen die hun leven als voltooid beschouwen zelf een einde maken aan hun leven. Uit een onderzoek van psychiater Boudewijn Chabot blijkt dat het vaak voorkomt dat mensen die lijden aan het leven eigenhandig een einde maken aan hun leven, omdat een arts een euthanasieverzoek bij deze categorie vaak afwijst.[10] Uit het onderzoek blijkt dat zo’n 4400 mensen per jaar eigenhandig een einde maken aan hun leven door bijvoorbeeld niet meer te eten en/of te drinken of door een overdosis medicatie in te nemen zonder de wettelijke ondersteuning van een arts. Een wettelijke grondslag draagt bij aan het voorkomen hiervan. Iedereen heeft namelijk recht op een menswaardig levenseinde.

Concrete uitvoering

Dat ik de noodzaak van de nieuwe wet inzie, moge uit bovenstaande duidelijk zijn. Het is hierbij van belang uiterst zorgvuldig vast te stellen dat iemand weloverwogen en onafhankelijk tot zijn besluit gekomen is en dat andere mogelijke oplossingen uitgesloten worden. Het moet gaan om wilsbekwame oudere personen die er consistent en zelfstandig om vragen. Edith Schippers schetst op 12 oktober 2016 in Nieuwsuur een kader van de wijze waarop de nieuwe wet ten uitvoer zou moeten worden gebracht. Degene die de stervenswens beoordeelt moet iemand zijn met een medische opleiding die een kopstudie heeft gevolgd om het goed te kunnen beoordelen, het moeten meerdere gesprekken zijn, er moet een wachttijd tussen zitten, er moet een tweede deskundige zijn, er moet een individueel gesprek plaatsvinden waarin je uitsluit dat de druk niet uit de omgeving komt, er moet een schriftelijke verklaring worden afgegeven en de beslissing moet achteraf getoetst worden door een toetsingscommissie. Uit de gesprekken die de stervenshulpbegeleider voert met de patiënt moet blijken of er geen mogelijkheid meer is het leven draaglijker te maken en of er geen druk van familieleden is om het leven te beëindigen.[11] Het moet gaan om een weloverwogen en duurzame wens die in vrijheid tot stand is gekomen, hetgeen op de zojuist genoemde wijze gewaarborgd wordt. Ook zegt minister Schippers in het debat over het omstreden voorstel dat het kabinet nog geen beslissing heeft genomen over een precieze leeftijdsgrens, maar dat het voorstel uitdrukkelijk voor ouderen is bedoeld.[12] Zoals D66-Kamerlid Pia Dijkstra stelt, wordt met de leeftijdsgrens voorkomen dat de huidige euthanasiewet wordt uitgehold doordat mensen eerder voor de optie ‘voltooid leven’ zouden kiezen.[13]

Conclusie

Naar mijn mening moet er bij een voltooid leven een juridische mogelijkheid zijn om een einde te maken aan het leven. Het recht van zelfbeschikking is in deze kwestie een leidend beginsel. Daarnaast valt het conflict van plichten, waarbij aan de ene kant waarde moet worden gehecht aan de beschermwaardigheid van het leven en aan de andere kant aan het individuele belang, weg als de beschermingswaardigheid van het leven niet langer een waarde is voor degene die dat leven heeft. Ten slotte is het aan de orde van de dag dat mensen die hun leven als voltooid beschouwen zelf een einde maken aan hun leven. Een wettelijke grondslag draagt bij aan het voorkomen hiervan. Vervolgens is het aan de maatschappij om te bepalen in hoeverre de stervenswens in het individuele geval vormbaar is. Twijfel kan namelijk niet worden opgelost door een verbod, maar door het geven van erkenning en een luisterend oor.

 

[1] https://www.nvve.nl/wat-euthanasie/de-euthanasiewet.

[2] HR 24 december 2002, ECLI:NL:HR:2002:AE8772, r.o. 4.5, NJ 2003/167.

[3] http://voltooidleven.nl/zonde-van-de-tijd/.

[4] http://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2137422-kabinet-wil-stervenshulp-bij-voltooid-leven-toestaan.html.

[5] T. Ketelaar, ‘SGP en ChristenUnie fel in debat over voltooid leven’, NRC Handelsblad 27 oktober 2016, https://www.nrc.nl/nieuws/2016/10/27/sgp-en-christenunie-fel-in-debat-over-voltooid-leven-5002600-a1528602.

[6] Regeerakkoord Bruggen Slaan, VVD en PvdA, 29 oktober 2012, p. 23.

[7] A.C. Hendriks e.a., Thematische wetsevaluatie. Zelfbeschikking in de zorg, Den Haag: ZonMw 2013, p. 19. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2014/03/21/aanbieding-thematische-wetsevaluatie-zelfbeschikking-in-de-zorg.

[8] A.C. Hendriks e.a., Thematische wetsevaluatie. Zelfbeschikking in de zorg, Den Haag: ZonMw 2013, p. 19. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2014/03/21/aanbieding-thematische-wetsevaluatie-zelfbeschikking-in-de-zorg.

[9] G.A. den Hartogh, ‘Hulp bij zelfdoding door intimi’, NJB 2014/1173, afl. 24, p. 1602.

[10] W. van der Bles & N. Lucas, ‘Een goede, zelfgekozen dood’, Trouw 2007 9 mei 2007.

[11] E. van Steenbergen, ’Kabinet wil onduidelijkheid rond levenseinde wegnemen’, NRC Handelsblad 13 oktober 2016. https://www.nrc.nl/nieuws/2016/10/13/kabinet-wil-onduidelijkheid-rond-levenseinde-wegnemen-4804053-a1526360.

[12] P. van den Dool & T. Ketelaar, ‘VVD wil geen leeftijdsgrens bij voltooid leven-wet’, NRC Handelsblad 26 oktober 2016, https://www.nrc.nl/nieuws/2016/10/26/vvd-wil-geen-leeftijdsgrens-bij-voltooid-leven-wet-a1528513.

[13] P. van den Dool & T. Ketelaar, ‘VVD wil geen leeftijdsgrens bij voltooid leven-wet’, NRC Handelsblad 26 oktober 2016, https://www.nrc.nl/nieuws/2016/10/26/vvd-wil-geen-leeftijdsgrens-bij-voltooid-leven-wet-a1528513.

2 reacties op “Gevangen in je eigen voltooide leven”

  1. Ruud van Keeken

    Heel goed en mooi artikel Eva!

    Beantwoorden

  2. Met veel interesse gelezen,
    Goed artikel Eva!

    Beantwoorden

Reageer op dit bericht

Recente artikelen

Recente reactie

Door: Benni de Jong

Dit is een helder en verduidelijkend artikel!Al roept Vladimir Poetin ook bij mij enige wrevel en gruwel op, voor het voortbestaan van een land als Rusland is hij mijns inziens onmisbaar, al laat zijn politieke uitvoering zeer te wensen over. Zijn voorgangers waren zéker niet het antwoord op deze post-communistische (groot?)macht! Gorbatsjov was té voortvarend in zijn progressieve beleid, terwijl de vrouwen betastende, immer dronken Jeltsin er een puinhoop van maakte. In de jaren negentig was Rusland dan ook een broednest van criminelen, die vrijwel ongehinderd hun gang konden gaan : het tekende de geboorte van de Russische mafia, die, inmiddels naar het Westen doorverhuisd, onuitroeibaar blijkt te zijn! Poetin, tenslotte, "het gesorg dat alles wir reg gekom het"... welnu, veel dan toch.Volgens mij wordt het weer tijd voor het herstel van de post-tweedewereldoorlogse Sovjet-Unie (of het eerdere tsaristische Russische Rijk), qua grondgebied en mensenmassa dan, om een voorlopig tegenwicht te kunnen bieden aan opkomende grootheden als China en India, en wie weet aan welke landen in Azië en mogelijk ook in Latijns-Amerika en Afrika nog meer, voor zover die zich in de nabije toekomst zullen komen aandienen om een stuk van de machtstaart in de wereld mee te verorberen... Ook voor de rest van het noordelijk halfrond, ons leefgebied, zal dit een steun blijken te zijn.Het puntje "Nederlandse-taalgebruik" is nog wat zorgelijk bij Chantal. Echter, de schrijfster is een jongedame van 20 lentes, die zich in de loop der jaren op dat punt nog wel verder ontwikkelen zal. Haar opmerkzaamheid en historische verwijzingen laten niets aan scherpte en zorgvuldigheid te wensen over.Ga zo door, mejuffrouw Van der Welde!

Door: Carola Leenders

Mooi artikel Kyra! Trots op je!

Door: Erna Smittenberg

"Smittenberg" uiteraard ...:.)

Uw browser is niet meer van deze tijd!

Update uw browser om optimaal van deze website (en vele anderen) te genieten Nu updaten!

×