Ongrondwettelijke maatregelen?

Door: ,

Dat studenten het in deze tijd ook moeilijk hebben, hoeft geen geheim te zijn. Verenigd in grote balkon- of tuinloze studentenvestingen, proberen ze de quarantaine draaglijk te houden. Vaak wordt de vraag dan ook gesteld of een studentenhuis aangemerkt kan worden als huishouden. Als dit namelijk niet zo is, dient iedereen in huis 1,5 meter afstand te houden. Dit is voor veel studenten moeilijk en het maakt deze periode van noodzakelijke quarantaine niet makkelijker. Er heerst ook een grote mate van onduidelijkheid inzake de handhaving en naleving van de 1,5 meter-regel. Zo zijn er in Leiden studenten beboet omdat zij op hun balkon de afstand van 1,5 meter niet in acht namen. Deze boete is later weer ingetrokken.[1] Groepen mensen in een park worden wel beboet, maar 40 feestgangers in Arnhem komen er met een waarschuwing vanaf.[2] De vrijheden van de bevolking worden in deze tijd ingeperkt middels onduidelijke handhaving. Ik vroeg me dus af waarop de huidige maatregelen gebaseerd zijn en welke rol de individuele grondrechten van burgers hierin spelen.

Juridisch kader 
Het is wellicht eerst handig om het juridisch kader omtrent de bestrijding van het coronavirus te schetsen. De Wet publieke gezondheid (Wpg) bevat onder meer regels inzake infectiebestrijding en quarantaine in Nederland. In deze wet wordt een onderscheid gemaakt tussen A-, B1-, B2- en C-ziekten. COVID-19 behoort in Nederland sinds januari 2020 tot de groep A-ziekten.[3] Dit betekent dat alle maatregelen binnen de Wpg genomen kunnen worden ter bestrijding van de ziekte. Zo staat er in artikel 7 van de wet dat de regering de voorzitter van een veiligheidsregio (ook wel ‘superburgemeester’) kan opdragen om de bestrijding van de ziekte ter hand te nemen. In het geval van een A-ziekte, neemt de Minister van VWS hierin de leiding. Zo wordt er bijvoorbeeld een outbreak management team (OMT) samengesteld, welke bestaat uit deskundigen op het terrein van de ziekte.[4] De uitvoering van deze wet ligt dus grotendeels in handen van de burgemeesters, maar de wet voorziet in een vorm van sturing door de rijksoverheid waarin de Minister van VWS een leidende positie inneemt.[5] Dit laatste is dan ook vaak gewenst als de verspreiding van een virus op nationale basis dient te worden tegengegaan.  
Voor de normering van de eerdergenoemde veiligheidsregio’s is de Wet veiligheidsregio’s in het leven geroepen. Artikel 39 van deze wet voorziet in lid 1 onder b in de bevoegdheid voor de (super)burgemeester om toepassing te geven aan de artikelen 172 tot en met 177 van de Gemeentewet ten behoeve van rampenbestrijding en/of crisisbeheersing. Op grond van dit artikel én artikel 7 van de Wet publieke gezondheid krijgt de burgemeester in deze tijd veel bevoegdheden om maatregelen te treffen ter voorkoming van de verspreiding van het virus. 

Noodverordening
Onder de bovengenoemde artikelen uit de Gemeentewet bevindt zich de bevoegdheid voor de burgemeesters om een noodverordening uit te vaardigen in artikel 176. De voorzitter van de veiligheidsregio mag op basis van deze bevoegdheid een naar buiten werkende, voor herhaalde toepassing vatbare regel vaststellen.[6] De verordening moet de toets van proportionaliteit en subsidiariteit doorstaan en moet derhalve worden ingetrokken wanneer de normale wet- en regelgeving in de situatie kunnen voorzien. 
In deze verordening kan van andere dan bij Grondwet gestelde voorschriften afgeweken worden, zo stelt artikel 176 van de Gemeentewet. Dus de bepalingen die in de verordening worden opgenomen mogen de grondrechten niet inperken. Het binnentreden van een studentenhuis, zonder toestemming van de bewoners, om een voorschrift uit de verordening te handhaven, is dus in strijd met de Grondwet. Uit een betoog van twee hoogleraren staatsrecht in Trouw blijkt dan ook: “dat juristen én handhavers zich ongemakkelijk beginnen te voelen bij de in de haast geschreven teksten uit de noodverordening.”[7] Het is dan ook soms moeilijk om de gezondheid en het leven van de bevolking te beschermen zonder hierbij inbreuk te maken op het recht op privacy en het huisrecht.
De Nijmeegse burgemeester Hubert Bruls is voorzitter van de Veiligheidsregio Gelderland-Zuid en heeft de Noodverordening COVID-19 veiligheidsregio Gelderland-Zuid uitgevaardigd. Bruls wijst in een interview voor de radio op de speciale status van de huidige verordening: “Het gebeurt allemaal op basis van een bindende aanwijzing van de minister”. Bruls stelt zelf weinig keuzevrijheid te hebben.[8] De noodverordening zou dienen als de uitvoering van die aanwijzing van de Minister van VWS op grond van de Wpg. Dit is echter nog geen basis om grondrechten in te mogen perken, omdat dat alleen bij wet mag.
Er is nog een mogelijkheid voor de overheid om in een dergelijke buitengewone situatie, de grondrechten van burgers tijdelijk in te perken. Die wordt geboden door artikel 103 van de Grondwet in samenspel met de Coördinatiewet uitzonderingstoestanden en de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag. In de volksmond heet dit het uitroepen van een noodtoestand. In Spanje en Frankrijk is hier al gebruik van gemaakt. In Nederland is van deze bevoegdheid afgezien, omdat dit mogelijk voor paniek zou zorgen en de regering de aanpak van de situatie laagdrempelig wil houden.[9] Dit artikel is echter wel een handig instrument in de gereedschapskist van de regering om grondrechten tijdelijk in te kunnen perken. Een dergelijke noodtoestand dient medegedeeld te worden aan, en kan worden gestopt door, de Staten-Generaal. Dit is belangrijk voor de democratische legitimatie van de maatregelen, omdat er zo een mate van controle door de volksvertegenwoordiging ontstaat. Dat hiervan geen gebruik is gemaakt, heeft de discussie omtrent de juridische houdbaarheid van de maatregelen dan ook niet milder doen worden. 

Spoedwet 
Deze coronacrisis kan nog een tijd voortduren en de regering heeft de term ‘anderhalvemetersamenleving’ laten vallen, omdat een vaccin nog ontbreekt. Om niet-vitale onderdelen van de maatschappij toch economisch te kunnen laten functioneren, dient deze situatie van een houdbare juridische basis te worden voorzien. 
Het antwoord van de regering is een spoedwet. Een dergelijke wet biedt de mogelijkheid om grondrechten op een legale basis tijdelijk te kunnen inperken. Voor de burger is dit minder prettig nieuws, maar volgens deskundigen is dit noodzakelijk om het virus tegen te gaan. 
Deze ontwikkeling biedt de mogelijkheid tot democratische legitimatie. Voordat de wet gepubliceerd kan worden, dient deze namelijk het debat in de Tweede Kamer te doorstaan. Hierdoor kan het parlement invloed uitoefenen. Dit kon echter ook in het eerder besproken geval van een noodtoestand en we zien dat landen om ons heen daar dan ook gebruik van maken. Om de paniek onder controle te houden en de situatie te voorzien van een houdbare juridische basis, biedt deze wet voor de regering de uitweg. 
In het geval van een noodtoestand zou er een terugkerende parlementaire invloed zijn over het wel of niet opheffen hiervan. Bij de Spoedwet zien we dat het parlement alleen bij de totstandkoming van de wet zijn invloed kan uitoefenen. Het is daarom ook te hopen dat deze wet een verankering van een terugkerende parlementaire invloed bevat. 


[1] S. Wichgers, ‘Studentenhuis is geen huishouden, maar bewoners krijgen geen boetes meer’, Leids universitair weekblad Mare 30 april 2020.

[2] M. Bouman, ‘Politie: feestvierders op illegale party Arnhem kregen geen bonnen vanwege ‘hectische en onoverzichtelijke’ situatie’, De Gelderlander 4 mei 2020.

[3] Regeling 2019-nCoV, Stcrt. 2020, 6800.

[4] J. Dute, ‘Recht in tijden van Mexicaanse griep’, NJB 2009/1712, afl. 35, p. 1710-1775.

[5] A. Hendriks, ‘Nood breekt wet in tijden van corona’, NJB 2020/880, afl. 14, p. 878-952.

[6] M.A.D.W. de Jong e.a., ‘Artikel 175 en 176 Gemeentewet (noodbevel en noodverordening)’, in: M.A.D.W. de Jong e.a., Orde in de openbare orde (SteR deel 33), Deventer: Kluwer 2017, p. 66.

[7] H. Marijnissen, ‘Noodverordening blijkt illegaal en moet worden aangepast’, Trouw 23 april 2020.

[8] M. van Heijst, ‘Bellen met Bruls: ‘politie gaat niet naar binnen zonder toestemming’’, RN7 25 april 2020.

[9] M. Kuiper & M. Lievisse Adriaanse, ‘Spoedwet voor noodmaatregelen’, NRC 27 april 2020.

Reageer op dit bericht

Recente artikelen

Recente reactie

Door: Benni de Jong

Dit is een helder en verduidelijkend artikel! Al roept Vladimir Poetin ook bij mij enige wrevel en gruwel op, voor het voortbestaan van een land als Rusland is hij mijns inziens onmisbaar, al laat zijn politieke uitvoering zeer te wensen over. Zijn voorgangers waren zéker niet het antwoord op deze post-communistische (groot?)macht! Gorbatsjov was té voortvarend in zijn progressieve beleid, terwijl de vrouwen betastende, immer dronken Jeltsin er een puinhoop van maakte. In de jaren negentig was Rusland dan ook een broednest van criminelen, die vrijwel ongehinderd hun gang konden gaan : het tekende de geboorte van de Russische mafia, die, inmiddels naar het Westen doorverhuisd, onuitroeibaar blijkt te zijn! Poetin, tenslotte, "het gesorg dat alles wir reg gekom het"... welnu, veel dan toch. Volgens mij wordt het weer tijd voor het herstel van de post-tweedewereldoorlogse Sovjet-Unie (of het eerdere tsaristische Russische Rijk), qua grondgebied en mensenmassa dan, om een voorlopig tegenwicht te kunnen bieden aan opkomende grootheden als China en India, en wie weet aan welke landen in Azië en mogelijk ook in Latijns-Amerika en Afrika nog meer, voor zover die zich in de nabije toekomst zullen komen aandienen om een stuk van de machtstaart in de wereld mee te verorberen... Ook voor de rest van het noordelijk halfrond, ons leefgebied, zal dit een steun blijken te zijn. Het puntje "Nederlandse-taalgebruik" is nog wat zorgelijk bij Chantal. Echter, de schrijfster is een jongedame van 20 lentes, die zich in de loop der jaren op dat punt nog wel verder ontwikkelen zal. Haar opmerkzaamheid en historische verwijzingen laten niets aan scherpte en zorgvuldigheid te wensen over. Ga zo door, mejuffrouw Van der Welde!

Door: Carola Leenders

Mooi artikel Kyra! Trots op je!

Door: Erna Smittenberg

"Smittenberg" uiteraard ...:.)

Uw browser is niet meer van deze tijd!

Update uw browser om optimaal van deze website (en vele anderen) te genieten Nu updaten!

×