De verruiming van het recht op rechtsbijstand tijdens verhoor

Sinds 1 maart heeft iedere verdachte recht op rechtsbijstand tijdens het verhoor door de politie of een andere opsporingsinstantie. Eerder had een verdachte slechts recht op toegang tot een advocaat voorafgaand aan het verhoor, een recht dat beter bekendstaat als het zogenaamde Salduz-recht. Op het eerste gezicht lijkt dit nieuwe recht een goede ontwikkeling, maar niet iedereen is tevreden over de praktische uitwerking van deze verruiming.

Het Salduz-recht en de verruiming hiervan

Iedere (toekomstige) jurist zal op enig punt in de opleiding of de praktijk de naam Salduz voorbij horen komen. Het zogenaamde Salduz-recht – dat het recht op toegang tot een advocaat voorafgaand aan het verhoor behelst – is als zodanig door de Hoge Raad afgeleid uit rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (hierna: ‘EHRM’). In 2008 oordeelde het EHRM in de zaak Salduz/Turkije dat artikel 6 EVRM, dat het recht op een eerlijk proces waarborgt, eist dat een verdachte toegang moet krijgen tot een advocaat vanaf het moment dat de ondervraging door de politie begint. Afwijking van deze hoofdregel is slechts mogelijk in exceptionele gevallen en op basis van dwingende redenen.[1] De Hoge Raad leidde uit deze rechtspraak af dat een aangehouden verdachte het recht heeft om voorafgaand aan het politieverhoor een advocaat te raadplegen. Niet kon volgens de Hoge Raad uit de uitspraak worden afgeleid dat de volwassen verdachte recht heeft op de aanwezigheid van een advocaat tíjdens het verhoor. De minderjarige verdachte daarentegen kon hier wel aanspraak op maken.[2]

Evenals het ontstaan van het Salduz-recht, kwam ook de verruiming van dit recht op gang als een gevolg van ontwikkelingen op Europees niveau. Zo werd in oktober 2013 een richtlijn aangenomen die ervoor moest zorgen dat de wetgeving van de lidstaten ging voorzien in een recht op bijstand van een advocaat tijdens het politieverhoor.[3] Twee dagen later werd deze ontwikkeling benadrukt, toen het EHRM in de zaak Navone e.a./Monaco stelde dat verdachten recht hebben op bijstand van een advocaat vanaf het begin van de hechtenis en tijdens de verhoren.[4] Naar aanleiding van deze ontwikkelingen adviseerde advocaat-generaal Spronken de Hoge Raad in november 2013 om zijn huidige uitgangspunt over het recht van verdachten op rechtsbijstand tijdens het politieverhoor te herzien.[5] De Hoge Raad ging hier destijds niet in mee en oordeelde dat tot het moment van de implementatietermijn – te weten 27 november 2016 – geen rechtstreeks werkende rechten of verplichtingen aan de inhoud van de richtlijn konden worden ontleend. Het opstellen van een dergelijke regeling van de rechtsbijstand met betrekking tot het verhoor van de verdachte zou – mede gelet op de beleidsmatige, organisatorische en financiële aspecten – de rechtsvormende taak van de Hoge Raad te buiten gaan.[6] Eind 2015 sloeg de Hoge Raad echter een andere weg in, door te oordelen dat al met ingang van 1 maart 2016 toepassing zou worden gegeven aan de regel dat een verdachte recht heeft op rechtsbijstand tijdens het verhoor. Bij deze afweging is betrokken dat de Europese richtlijn op korte termijn geïmplementeerd zou zijn, waardoor mocht worden aangenomen dat de relevante beleidsmatige, organisatorische en financiële keuzes inmiddels waren gemaakt.[7] Een verrassende keuze, die binnen de rechtspraktijk behoorlijk wat zorgen teweeg heeft gebracht.

Feest voor de verdachte

Een advocaat aanwezig tijdens het verhoor; dat is natuurlijk iets waar de verdachte bij uitstek van profiteert. De aanwezigheid van de advocaat brengt verschillende voordelen met zich mee. Uit onderzoek van het WODC blijkt bijvoorbeeld dat verhoorders minder gebruik lijken te maken van intimidatie wanneer er een advocaat aanwezig is bij het verhoor. De politie zou vooral geneigd zijn verdachten te intimideren wanneer zij zich op hun zwijgrecht beroepen.[8] Uit hetzelfde onderzoek is gebleken dat advocaten de mogelijkheid invloed uit te oefenen op de geschreven versie van de verklaring van de verdachte in het proces-verbaal als een belangrijk voordeel zien van hun aanwezigheid. Door zelf mee te schrijven, kunnen de proces-verbalen later worden vergeleken met de eigen aantekeningen, waardoor opmerkingen kunnen worden gemaakt en belangrijke nuances kunnen worden aangebracht.[9] Bovendien kan de advocaat de procedure natuurlijk nauwgezet volgen als hij bij het verhoor aanwezig mag zijn.

Knelpunten

Op grond van het bovenstaande lijkt de verruiming in eerste instantie een erg positieve invloed te hebben op de positie van de verdachte. De verruiming van het Salduz-recht blijkt in de praktijk echter maar weinig te veranderen. De advocaat mag weliswaar bij het verhoor aanwezig zijn, maar zijn rol blijft daarbij nagenoeg hetzelfde als voorheen. Voorafgaand aan het verhoor en achteraf mag de advocaat spreken, maar tijdens het verhoor zelf mag hij niets, als gevolg van de Leidraad OM. Het valt te betwijfelen of dit de bedoeling is geweest van het EHRM en de Hoge Raad, aangezien de betekenis van hun uitspraken door de uitwerking ervan voor de praktijk maar klein is. Daarnaast uiten advocaten hun ongenoegen over de vergoeding die ze krijgen voor het verlenen van de bijstand. Het gaat om gefinancierde rechtsbijstand; op basis van de Beleidsregel van de Raad voor Rechtsbijstand wordt een standaardbedrag van ongeveer €150 betaald voor de bijstand in reguliere zaken en €315 voor de bijstand in zware zaken. Hierbij wordt dus geen rekening gehouden met het aantal verhoren of de duur ervan.

Veel advocaten zijn dan ook zeer ontevreden over de doorgevoerde veranderingen. Zo zijn er op verschillende plekken in Nederland advocaten die hebben gestaakt; ze weigerden simpelweg aanwezig te zijn bij verhoren. In Noord-Holland waren er in één week vijftien verdachten die een beroep deden op hun recht op een advocaat, terwijl de advocaten weigerden te komen. Bij twaalf van deze verdachten was een advocaat niet nodig, omdat er een dossier kon worden opgemaakt, maar bij de overige drie zaken werd de verdachte naar huis gestuurd.[10] De Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten (NVSA) en de Nederlandse Vereniging van Jonge Strafrechtadvocaten (NVJSA) gaan nog verder: ze hebben de minister van Veiligheid en Justitie en de Raad voor Rechtsbijstand gedagvaard voor de voorzieningenrechter. De advocaten vinden zowel de vaste vergoeding als de tijdens het verhoor opgelegde beperkingen onrechtmatig en vorderen dat er een nieuwe regeling komt die beter aansluit bij het arrest van de Hoge Raad van eind 2015. Vandaag zal het kort geding voor de Haagse voorzieningenrechter komen. Gelukkig zijn er ook positieve verhalen, bijvoorbeeld van de Maastrichtse advocaat Serge Weening. Over een verhoor op de eerste dag dat de verandering inging zei hij het volgende: “De politie en ik gingen respectvol met elkaar om. Ik kreeg de ruimte om opmerkingen te maken. Ik denk dat wij als advocaten in de toekomst meer ruimte krijgen. Als we constructief samenwerken, krijgen we meer op papier.”[11]

Kortom: de Nederlandse strafrechtadvocaten laten het er niet bij zitten. Van de stakers en de eisers tot de advocaten met een positievere insteek: allen zijn ze vastbesloten om de uitwerking van de verruiming van het Salduz-recht naar hun hand te zetten. Wordt vervolgd…

[1] EHRM 27 november 2008, 36391/02 (Salduz/Turkije).
[2] HR 30 juni 2009, ECLI:NL:HR:2009:BH3079 (Post-Salduz).
[3] Richtlijn 2013/48/EU van het Europees Parlement en de Raad van 22 oktober 2013 betreffende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de vrijheidsbeneming.
[4] EHRM 24 oktober 2013, 62880/11, 62892/11 en 62899/11 (Navone e.a./Monaco).
[5] PHR 26 november 2013, ECLI:NL:PHR:2013:1424.
[6] HR 1 april 2014, ECLI:NL:HR:2014:770.
[7] HR 22 december 2015, ECLI:NL:HR:2015:3608.
[8] L. Stevens & W.J. Verhoeven, Raadsman bij politieverhoor. Invloed van voorafgaande consultatie en aanwezigheid van raadslieden op organisatie en wijze van verhoren en proceshouding van verdachten, Den Haag: WODC 2010, p. 138.
[9] Idem, p. 73.
[10] T. Baas, ‘Verdachten in Noord-Nederland naar huis gestuurd door staking advocaten’, BNR 9 maart 2016, www.bnr.nl.
[11] ‘Missers op eerste dag verhoorbijstand’, Mr. 2 maart 2016, www.mr-online.nl.

Reageer op dit bericht

Recente artikelen

Recente reactie

Door: Benni de Jong

Dit is een helder en verduidelijkend artikel!Al roept Vladimir Poetin ook bij mij enige wrevel en gruwel op, voor het voortbestaan van een land als Rusland is hij mijns inziens onmisbaar, al laat zijn politieke uitvoering zeer te wensen over. Zijn voorgangers waren zéker niet het antwoord op deze post-communistische (groot?)macht! Gorbatsjov was té voortvarend in zijn progressieve beleid, terwijl de vrouwen betastende, immer dronken Jeltsin er een puinhoop van maakte. In de jaren negentig was Rusland dan ook een broednest van criminelen, die vrijwel ongehinderd hun gang konden gaan : het tekende de geboorte van de Russische mafia, die, inmiddels naar het Westen doorverhuisd, onuitroeibaar blijkt te zijn! Poetin, tenslotte, "het gesorg dat alles wir reg gekom het"... welnu, veel dan toch.Volgens mij wordt het weer tijd voor het herstel van de post-tweedewereldoorlogse Sovjet-Unie (of het eerdere tsaristische Russische Rijk), qua grondgebied en mensenmassa dan, om een voorlopig tegenwicht te kunnen bieden aan opkomende grootheden als China en India, en wie weet aan welke landen in Azië en mogelijk ook in Latijns-Amerika en Afrika nog meer, voor zover die zich in de nabije toekomst zullen komen aandienen om een stuk van de machtstaart in de wereld mee te verorberen... Ook voor de rest van het noordelijk halfrond, ons leefgebied, zal dit een steun blijken te zijn.Het puntje "Nederlandse-taalgebruik" is nog wat zorgelijk bij Chantal. Echter, de schrijfster is een jongedame van 20 lentes, die zich in de loop der jaren op dat punt nog wel verder ontwikkelen zal. Haar opmerkzaamheid en historische verwijzingen laten niets aan scherpte en zorgvuldigheid te wensen over.Ga zo door, mejuffrouw Van der Welde!

Door: Carola Leenders

Mooi artikel Kyra! Trots op je!

Door: Erna Smittenberg

"Smittenberg" uiteraard ...:.)

Uw browser is niet meer van deze tijd!

Update uw browser om optimaal van deze website (en vele anderen) te genieten Nu updaten!

×